خانه حسن پور اراک یکی از بناهای تاریخی و ارزشمند دوره قاجار است که در بافت قدیمی شهر اراک و در دل بازار تاریخی این شهر قرار دارد. این عمارت زیبا که روزگاری میزبان موزه صنایع دستی اراک بود، امروزه با تغییر کاربری به عنوان یک کافه رستوران و سفره خانه سنتی، فضایی دلنشین را برای تجربه طعم غذاهای محلی در دل معماری اصیل ایرانی فراهم کرده است. بازدید از این خانه با آن حیاط مرکزی گودال و تزیینات آجری بی نظیرش، سفری کوتاه اما عمیق به دل تاریخ و هنر این دیار است.
سفری به دل تاریخ با خانه حسن پور اراک
اگر گذرتان به شهر اراک افتاد و دلتان خواست در میان هیاهوی بازار، پناهگاهی آرام و پر از اصالت پیدا کنید، خانه حسن پور دقیقا همان جایی است که باید به دنبالش بگردید. این بنای آجری و دلربا، روایتگر روزگاری است که اراک با نام سلطان آباد، قطب تجارت فرش و هنرهای سنتی ایران زمین بود. عمارتی که روزگاری پاتوق تاجران بزرگ فرش، سپس مدرسه دانش آموزان، بعدها منزل مسکونی و در نهایت موزه صنایع دستی اراک بود، امروز درهایش را به شکل دیگری به روی گردشگران گشوده است. در این مقاله، قدم به قدم در راهروهای تاریخ این خانه قدم می زنیم، از رازهای معماری درونگرای آن پرده برمی داریم و راهنمای کاملی برای بازدید از این جاذبه دیدنی اراک به شما ارائه می دهیم.
تاریخچه پرفراز و نشیب عمارت مشیری
قصه این عمارت اعیانی به روزگار احمد شاه قاجار برمی گردد. زمانی که رونق تجارت فرش در سلطان آباد به اوج خود رسیده بود و تاجران بزرگ برای اداره امور تجاری خود به دنبال بناهایی باشکوه می گشتند. بانی اصلی ساخت این خانه، حاج علی مشیری، از بازرگانان و صادرکنندگان بنام فرش بود که این عمارت را برای راه اندازی شرکت فرش خود بنا نهاد. تصور کنید حیاط این خانه زمانی پر از نقش و نگار قالی های دستباف ساروق و لیچان بوده که قرار بود راهی بازارهای اروپا شوند.
اما سرنوشت این بنا تنها به تجارت گره نخورده بود. پس از مدتی، کاربری خانه تغییر کرد و به مدرسه مجیدی تبدیل شد. چه بسیار دانش آموزانی که در سایه سار همین ایوان ها و اتاق ها، الفبای زندگی را مشق کردند و صدای زنگ تفریح آن ها در دالان های خانه پیچید. در نهایت، این عمارت به مرحوم جواد حسن پور رسید. ایشان سال ها در این خانه زندگی کرد و به همین دلیل است که امروز این بنای تاریخی را به نام خانه حسن پور اراک می شناسیم. ارزش معماری و تاریخی این بنا به قدری زیاد بود که سرانجام در سال 1377 شمسی، این عمارت در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
معماری شاهکار قاجاری و رازهای یک بنای درونگرا
وقتی از کوچه های بازار اراک به سمت خانه حسن پور می روید، در نگاه اول شاید متوجه عظمت آن نشوید، چرا که معماری این خانه مانند بسیاری از بناهای کویری و سنتی ایران، درونگرا است. تمام زیبایی ها، نورگیرها و فضاهای اصلی رو به حیاط مرکزی باز می شوند تا هم حریم خصوصی خانواده حفظ شود و هم از گزند بادهای سرد زمستانی و گرمای طاقت فرسای تابستانی در امان بماند.
این بنای دو طبقه در زمینی به وسعت حدود 600 متر مربع ساخته شده است. مساحت هر کدام از طبقات نیز به حدود 300 متر مربع می رسد. یکی از جذاب ترین و هوشمندانه ترین ترفندهای معماری در خانه حسن پور، قرار گرفتن حیاط مرکزی در سطحی پایین تر از کوچه و ورودی اصلی است. این گودال باغچه یا حیاط گود، علاوه بر تامین نور طبیعی برای طبقات زیرین و همکف، باعث ایجاد کوران هوا و خنکی مطبوع در روزهای گرم سال می شده است.
اجزای تشکیل دهنده و تزیینات بنا
نمای بیرونی و داخلی ساختمان با آجرکاری های بسیار ظریف، کاشی کاری های رنگارنگ و گره چینی های اسلیمی آراسته شده است که چشم هر بیننده ای را خیره می کند. معماران این بنا فضاها را بر اساس نیاز فصلی و کاربری طراحی کرده اند:
- بخش زمستان نشین: اتاق هایی که معمولاً در جبهه شمالی یا فضاهای بسته تر قرار داشتند و با استفاده از نور آفتاب و سیستم های گرمایشی سنتی، در ماه های سرد سال پناهگاه گرم خانواده بودند.
- بخش تابستان نشین: فضاهایی با سقف های بلند و پنجره های رو به حیاط که جریان هوای خنک را به داخل هدایت می کردند.
- شاه نشین: زیباترین و مجلل ترین اتاق خانه که با گچ بری ها، ارسی های رنگی و فرش های نفیس تزیین شده بود و مخصوص پذیرایی از مهمانان ویژه و تاجران بزرگ فرش بود.
- مطبخ و انبار: فضاهایی برای پخت و پز، نانواخانه و نگهداری آذوقه که نشان می دهد این خانه یک مجموعه کامل و خودکفا برای زندگی روزمره بوده است.
موزه صنایع دستی اراک چه بود و چه گنجینه هایی داشت؟
همان طور که اشاره کردیم، این خانه برای سال های طولانی میزبان موزه تخصصی صنایع دستی استان مرکزی بود. اداره کل میراث فرهنگی پس از خرید بنا، عملیات مرمت و احیای آن را آغاز کرد که سال ها به طول انجامید و سرانجام در بیستم خرداد ماه سال 1382، این عمارت با نام موزه صنایع دستی و هنرهای سنتی اراک به روی علاقه مندان گشوده شد. اگرچه امروز آن ویترین های شیشه ای و آثار موزه ای جابجا شده اند، اما دانستن اینکه چه هنرهایی در این خانه به نمایش درمی آمد، به درک بهتر اهمیت این بنا کمک می کند.
نمایشگاه فرش و گلیم
اراک و حومه آن از قطب های اصلی قالی بافی در ایران هستند. فرش های نفیس ساروق و گلیم های نقش برجسته خمین در این بخش می درخشیدند.
فلزکاری و ملیله کاری
آثار بی نظیری از قلم زنی روی مس و برنج، و ملیله کاری های ظریف که هنر دستان توانمند استادان این دیار را نشان می داد.
سفال و منسوجات سنتی
ظروف سفالی کاربردی، پارچه بافی سنتی، ترمه دوزی و لباس های اقوام مختلف استان مرکزی در معرض دید عموم قرار داشت.
همچنین مجسمه های مومی و ماکت هایی از مشاغل فراموش شده مانند پنبه زنی، چاه کنی و قالی بافی سنتی در گوشه و کنار این موزه قرار داشت تا نسل جدید با رنج و هنر نیاکان خود آشنا شوند.
تغییر کاربری؛ تجربه طعم اصالت در کافه رستوران سنتی
زندگی جریان دارد و بناهای تاریخی نیز برای زنده ماندن نیاز به تنفس دارند. در سال های اخیر، این بنای تاریخی با هدف احیای پویایی و جلوگیری از استهلاک بنا، به بخش خصوصی واگذار شد و کاربری آن به سفره خانه سنتی و کافه رستوران تغییر یافت. امروز وقتی وارد خانه حسن پور می شوید، دیگر با سکوت موزه روبرو نیستید. عطر غذاهای سنتی، صدای ملایم موسیقی و همهمه دلنشین گردشگرانی که روی تخت های سنتی کنار حوض یا در ایوان های آجری نشسته اند، جان تازه ای به کالبد این عمارت قاجاری بخشیده است. شما می توانید در فضایی که روزگاری تاجران فرش در آن معامله می کردند، امروز یک فنجان چای قندپهلو بنوشید یا طعم کباب و دیزی سنتی را در میان آجرهای صد ساله تجربه کنید.
راهنمای جامع بازدید و مسیرهای دسترسی
آدرس دقیق: استان مرکزی، شهر اراک، مجموعه بازار تاریخی اراک، بعد از چهارسوق بازار، اولین گذر سمت چپ، دقیقاً مقابل گذر مدرسه سپهداری.
مسیر دسترسی: بهترین راه برای رسیدن به این عمارت، قدم زدن در دالان های زیبای بازار اراک است. خود را به چهارسوق بازار برسانید و از آنجا گذر سپهداری را پیدا کنید. اگر با خودروی شخصی سفر کرده اید، باید ماشین را در پارکینگ های اطراف بازار پارک کنید و مسیر را پیاده طی نمایید.
ساعات فعالیت: از آنجا که این مکان اکنون به عنوان کافه رستوران فعالیت می کند، ساعات کاری آن معمولاً از اواخر صبح تا پاسی از شب ادامه دارد. برای رزرو میز در روزهای شلوغ، پیگیری از طریق پلتفرم های رزرو آنلاین پیشنهاد می شود.
هزینه ورودی: خوشبختانه برای ورود به حیاط و گشت و گذار در معماری بنا، معمولاً هزینه ورودی مجزایی دریافت نمی شود و شما تنها هزینه سفارش غذا یا نوشیدنی را پرداخت خواهید کرد.
جاذبه های همجوار در بافت تاریخی
یکی از بزرگترین مزایای بازدید از این خانه تاریخی، قرارگیری آن در قلب یک مجموعه تاریخی بی نظیر است. در مجاورت این بنا، می توانید از جاذبه های زیر نیز دیدن کنید:
- مدرسه تاریخی سپهداری: یکی از قدیمی ترین مدارس اراک با معماری فوق العاده که دقیقاً در همسایگی این عمارت قرار دارد.
- حمام تاریخی بازار: حمام های قدیمی که در بافت بازار قرار دارند و نشان دهنده مهندسی آب و معماری عمومی در دوره قاجار هستند.
- چهارسوق بازار اراک: شاهکار معماری بازار با سقف گنبدی و نورگیرهای جذاب که مرکز تجارت در گذشته بوده است.
کلام آخر؛ چرا باید از این عمارت دیدن کنیم؟
این بنای تاریخی تنها یک ساختمان آجری نیست؛ بلکه روایتگر هویت، اقتصاد و هنر مردم اراک در یک قرن گذشته است. از روزگاری که صدای ماشین های دار قالی در آن می پیچید تا روزهایی که کودکان در آن الفبا می آموختند و امروز که میزبان خنده ها و دورهمی های گردشگران است. اگر به معماری سنتی ایران، عکاسی از فضاهای اصیل و تجربه طعم غذاهای محلی در یک محیط تاریخی علاقه دارید، قرار دادن نام این عمارت در برنامه سفر اراک گردی، یک انتخاب هوشمندانه و به یادماندنی خواهد بود.